Inne 
Gospodarka oparta na wiedzy i społeczeństwo oparte na wiedzy jako współczesne determinanty globalizacji (3 Lutego 2007)

Agnieszka Rzepka - pobierz artykuł w formacie pdf

1. Wprowadzenie

Wydarzenia w świecie, których obecnie jesteśmy świadkami, dają podstawę do zastanowienia się nad ideą i istotą procesu globalizacji. Kwestie te są ważne z jednego, konkretnego powodu – Internet na przestrzeni ostatnich lat stał się środowiskiem, do którego nieuchronnie i systematycznie przenosi się coraz większą część ludzkiej aktywności , obejmując przy tym sfery komunikacyjną , informacyjną  oraz finansową . Celem rozważań poczynionych w niniejszym artykule, będzie próba odpowiedzi na następujące pytania - dlaczego akurat gospodarkę opartą na wiedzy oraz społeczeństwo oparte na wiedzy należałoby uznać za szczególne determinanty etapu globalizacji, przy założeniu, że analizujemy okres od momentu powstania Internetu? Jaką funkcję w tym obszarze zajmuje pieniądz elektroniczny?
Słowa kluczowe: globalizacja, gospodarka oparta na wiedzy, pieniądz elektroniczny.
 
2. Gospodarka oparta na wiedzy
 Zastanawiając się nad istotą globalizacji warto zwrócić uwagę na globalizację gospodarczą, która w literaturze naukowej bywa często krytykowana . Niewątpliwie, interesujący pogląd w tym względzie prezentuje J. Stiglitz. Zwraca on uwagę na następujący przypadek - ludzie na „Zachodzie” uważają płace, jakie uzyskują pracownicy w zakładach Nike w Azji za wyzysk, niemniej jednak dla ogromnej liczby osób w rozwijającym się świecie, praca w fabryce jest rozwiązaniem dużo lepszym niż pozostawanie na wsi i uprawianie ryżu . W związku z tym – w jego opinii - globalizacja zredukowała poczucie sensu izolacji i dała wielu ludziom dostęp do wiedzy, sięgającej poza osiągnięcia, jakie jeszcze wiek temu miały najbogatsze kraje . Kwestia ta jest o tyle istotniejsza, gdy się zauważy, iż np. w Indiach 72% ludności żyje na obszarach wiejskich .
 Powyższą argumentację wydaje się potwierdzać J. H. Dunning. Jego zdaniem, wraz z rozwojem dwóch kluczowych „silników” gospodarki opartej na wiedzy, czyli mikrochipów i komputerów, odległość pomiędzy wysoko zaawansowanym i nisko zaawansowanym przemysłem technologicznym staje się coraz mniej znacząca. Oznacza to, iż sektor tekstylny, producenci żywności, sektor służby zdrowia, uległy wpływowi zaawansowanych technologii w postaci nowoczesnych elektronicznych, farmaceutycznych oraz finansowych usług .
Jak widać, „wiedza” przy analizie współczesnej gospodarki zajmuje szczególną rolę, ponieważ powoduje, iż aktywa dotychczas „zakorzenione” w jednym miejscu, będą musiały stać się mobilne. Może to – według J. H. Dunninga - spowodować fundamentalną zmianę sposobu interpretowania czołowych paradygmatów i teorii z lat 70-tych i wczesnych 80-tych oraz ich stosunku do kwestii gospodarczej aktywności opartej na lokalizacji . Kierunek taki – w odniesieniu do gospodarki opartej na wiedzy (knowledge-based economy)  - potwierdzają współczesne teorie wzrostu gospodarczego. Dodatkowo główne pytanie, jakie pojawia się w tym względzie jest następujące: jak można przedstawić różnicę we wzroście gospodarczym krajów rozwiniętych i krajów rozwijających się? W latach 50-tych i 60-tych, standardowa odpowiedź na to pytanie była następująca: biedni są tacy sami jak bogaci, z wyjątkiem, że są biedniejsi  - mają mniej ludzkiego i nie-ludzkiego kapitału .
Jak już wspomniano, współczesne teorie w ekonomii demonstrują istotę wiedzy jako ważnego źródła wzrostu gospodarczego, przy czym kapitał ludzki i kapitał organizacyjny są szczególnie eksponowane .
Warto nadmienić, iż formułowanie się gospodarki opartej na wiedzy rozpoczęło się po II wojnie światowej. Dynamiczny rozwój tego procesu w latach 80-tch i 90-tych był związany z gwałtownym rozwojem technologii informacyjnych i komunikacyjnych. Filarami gospodarki opartej na wiedzy, które warunkują jej powstanie są: 1) społeczeństwo informacyjne; 2) nowoczesne technologie .
A zatem proces ewolucji gospodarki do postaci – opartej na wiedzy powoduje: 1) zwiększenie nacisku na wymiar uczenia się przez organizacje; 2) wyeksponowanie roli tzw. kapitału intelektualnego jak również podejścia analitycznego w tym względzie; 3) podkreślenie fundamentalnego znaczenia „nienamacalnych” inwestycji i ich wpływu na PKB .
Jak widać, gospodarkę opartą na wiedzy charakteryzuje przewaga pracy umysłowej nad fizyczną oraz innowacyjności nad masową produkcją. Natomiast jej ważnymi atrybutami są: konkurencja w skali światowej oraz stałe zmiany technologiczne i organizacyjne, wykorzystujące komputeryzację.

Poszukując w literaturze objaśnienia pojęć - gospodarka oparta na wiedzy; społeczeństwo oparte na wiedzy - M. Castells uzasadnia, że ich stosowanie opiera się w głównej mierze na polityce - realizowanej przez państwa rozwinięte - obecnie skoncentrowanej na nauce, inżynierii i technologii . Naszym zdaniem taki kierunek wydaje się nie do końca uzasadniony, ponieważ pomija się wówczas obszar wiedzy, która ma przecież swoje podstawy m.in. w kulturze i sztuce.
Obecnie sektorami, które szczególnie szybko się rozwijają są: 1) przedsiębiorstwa wykorzystujące i rozwijające aplikacje sieciowe oparte na systemach informacji geograficznej ; 2) e-zdrowie ; 3) bioinformatyka . Jak widać, cyfrowe technologie są ważnym a zarazem strategicznym inicjatorem pośredniczącym pomiędzy procesami zachodzącymi w biznesie. Warto jednak zauważyć, że współczesne zarządzanie oparte na wiedzy nie wpłynęło jak dotąd na techniki multimedialne np. interakcyjne projektowanie, animacje, które ulepszają telewizję i inne wizualizacyjne techniki, choć należy przypuszczać, że jest to wyłącznie kwestia niedalekiej przyszłości. W związku z powyższym można sądzić, iż badania i rozwój (R&D) powinny stać się głównym czynnikiem wpływającym na kulturę i sztukę ze względu na możliwości kreowania nowatorskich usług w przemyśle.

3. Pieniądz elektroniczny
 Nie ulega wątpliwości, iż istotnym „pomostem” pomiędzy gospodarką a społeczeństwem jest pieniądz. Już na przełomie XIX i XX wieku, G. Simmel wskazywał na społeczną funkcję pieniądza jako wyrazu i środka powiązania, eksponującego wzajemnego odniesienie ludzi względem siebie . Przenosząc ten pogląd na współczesny „grunt” gospodarki opartej na wiedzy oraz społeczeństwa opartego na wiedzy warto wskazać na innowacyjne systemy płatności . Szczególne miejsce w tym obszarze zajmuje pieniądz elektroniczny (e-money), którego powstanie jest związane z gwałtownym rozwojem w technologii komputerowej. Jednym z efektów tego rozwoju jest udostępnienie ludziom łatwiejszego dostępu do ich kont bankowych , oraz spowodowanie, że posiadanie przy sobie gotówki nie jest już niezbędne. W związku z tym można sądzić, że ludzie będą preferować elektroniczne portmonetki, które można „ładować” jednostkami pieniężnymi w formie elektronicznej, i z których odpowiednie sumy mogą być transferowane bezpośrednio – bez pośrednictwa systemu bankowego – na kartę innej osoby lub do kasy sprzedawcy w sklepie. Co prawda, rozwój elektronicznej gotówki jak na razie wydaje się być jeszcze w fazie eksperymentu, ale należy sądzić, iż prawdziwy rozwój e-pieniądza jest jeszcze przed nami . Tendencję rozwoju pieniądza elektronicznego w eurosystemie prezentuje poniższa tabela.


Termin pieniądz elektroniczny jest używany dla określenia wartości, która jest przechowywana na elektronicznym urządzeniu, i która jest wydawana po otrzymaniu funduszy równych wartości wydanej .
Pieniądz elektroniczny występuje pod dwiema postaciami: 1) produktu bazującego na technologii kart procesorowych - tzw. elektroniczna portmonetka; 2) produktu wykorzystującego oprogramowanie, za pomocą którego posiadacz może dokonywać płatności w Internecie, tzw. pieniądz sieciowy .
Produkty bazujące na kartach z mikroprocesorem znane są jako elektroniczne portmonetki . Z Skrzypczak definiuje je jako „zespół znaków na karcie magnetycznej, które są przekształcane za pomocą impulsów elektrycznych zawierających informacje. Przy takiej formie pieniądza, rachunki bankowe są ulokowane w pamięci komputera natomiast formy rozliczeń dokonywane są przy pomocy kart magnetycznych’’ . Przeznaczeniem elektronicznej portmonetki jest dokonywanie bezpośrednich płatności detalicznych opiewających na niewielkie kwoty. Dlatego, w tego rodzaju płatnościach produkty te występują jako zamiennik banknotów i monet. Warto dodać, że obok kart płatniczych stają się one istotnym uzupełnieniem dla obrotu i rozliczeń bezgotówkowych .
Produkty wykorzystujące komputer a ściślej mówiąc oprogramowanie komputerowe, bądź zgodnie z terminologią R. Blooma - sieć komputerową  - znane są jako pieniądz sieciowy. Podobnie jak karty przedpłacone przeznaczone są do dokonywania płatności niskokwotowych, z zastrzeżeniem, że są to płatności zdalne, czyli dokonywane na odległość głównie przez Internet .
Mając na uwadze fakt, iż systemy pieniądza elektronicznego oparte na w formie kart przedpłaconych obecnie dominują w świecie, marginalizując tym samym systemy pieniądza sieciowego, chcielibyśmy skoncentrować się właśnie na tej drugiej formie i spróbować odpowiedzieć na następujące pytanie – jakie warunki powinny być spełnione, aby uległ on spopularyzowaniu? Wydaje się, iż pieniądz elektroniczny w postaci sieciowej powinien spełnić sześć warunków, aby ulec rozwojowi: 1) produkowanie (emitowanie) pieniądza elektronicznego musi przestawiać rosnące korzyści skali, a więc kilku wielkich wydawców będzie określać rynek; 2) efekt sieci musi być silny dla konsumenta, aby płacił wyższe ceny w celu powiększenia sieci; 3) efekt sieci nie może wzrosnąć zbyt szybko; a więc małe, niekompatybilne sieci nie są zrównoważone gospodarczo; 4) elektroniczna gotówka musi oferować jednolite usługi w celu wyznaczenia istoty wymiaru sieci dla użyteczności konsumentów; 5)baza zainstalowana musi być dosyć przejrzysta, aby konsumenci wiedzieli, do jakiej sieci się przyłączyć, żeby spełniała ich oczekiwania.; 6) sieć musi posiadać minimalną skalę geograficzną , aby uniknąć możliwości nadmiernej podaży lokalnych e-pieniędzy .
Potencjał rozwoju pieniądza sieciowego powinien być zauważalny w następujących obszarach: 1) Systemy punktów bonusowych / lojalnościowych, które pozwalają klientom na wydanie punktów bonusowych w ramach określonego grona sprzedawców lub organizacji niekomercyjnych. Grupy detalistów mogą zastosować technologię pieniądza elektronicznego do wdrożenia bardziej zaawansowanych programów lojalnościowych. Prawie wszystkie z nich pozwalają na korzystanie z punktów bonusowych w określonym gronie sprzedawców. Podobnie, linie lotnicze rozpoczęły umieszczanie mil lotniczych na kartach, pozwalając klientom na ich wydanie nie tylko na bilety, lecz także np. w sklepach; 2) Zarządzanie prawami (digital rights management) przykładem może być system Wave w USA, który oferuje system mikropłatności wraz ze zdecentralizowanym systemem zarządzania prawami (digital rights), np. prawami do odtwarzania muzyki; 3) Dostarczanie nowych technologii (sieci transmisji danych, bezpieczeństwo, oprogramowanie, bazy danych). Przykładem jest DigiCash, firma softwareowa, czy InternetCash, firma z branży technologii finansowych z dużym zapleczem kryptograficznym dla rozwiązań płatności internetowych; 4) Płatności za własne usługi (monofunkcyjne instrumenty płatnicze). Firmy z dużą bazą klientów, które posiadają własne rozwiązania płatnicze, mogą uznać za korzystne zaoferowanie ich także stronom trzecim (telekomy, transport masowy, portale, dostawcy Internetu)  .
Natomiast poszukując elementu scalającego społeczeństwo oparte na wiedzy oraz gospodarkę opartą na wiedzy warto w obszarze tego pierwszego wyeksponować społeczeństwo wirtualne , zaś w odniesieniu do drugiego, inwestycje w rozwój nowoczesnych technologii, szczególnie ICT (Information and Communication Technologies). Inwestycje w rozwój nowoczesnych technologii w Stanach Zjednoczonych sięgają 5,5% PKB, W Japonii 3,5% PKB oraz w krajach Unii Europejskiej niecałe 3% . W związku z tym można stwierdzić, że pieniądz sieciowy powinien być wykorzystywany do kupowania produktów określanych jako tzw. soft durable goods, takie jak „ściągane” z Internetu oprogramowanie, gry czy muzyka .
Problematyka, którą w bezpośrednim stopniu należy powiązać z elektronicznym pieniądzem odnosi się do informatyzacji procesów wytwórczych trwającej już od kilku dekad. Ich bezprecedensowy proces globalizacji napędza instant communication – transmisję danych w cyberprzestrzeni. Oznacza to, że pieniądz staje się cyberpieniądzem, impulsem zero-jedynkowym, dzięki czemu olbrzymia większość transferów finansowych nie ma związku z przepływem towarów. Możliwość połączenia w ciągu minut wszystkich finansowych centrów świata, przepływy miliardów elektronicznych dolarów z rynku na rynek, z giełdy na giełdę, podnosi bezprecedensowo rangę kapitału finansowego, jako bodaj największego dziś czynnika globalizacji . Powyższe powiązanie potwierdza superinteligentna karta’’ zwana również ,,elektronicznym bankiem w portfelu’’, która została eksperymentalnie wyprodukowana przez Toshibę dla firmy Visa International. Zawiera ona wbudowany mikrochip umożliwiający użytkownikowi sprawdzanie salda na rachunku bankowym, kupowanie i sprzedawanie akcji, dokonywanie rezerwacji biletów lotniczych i wykonywanie różnorodnych innych czynności .

4. Społeczeństwo oparte na wiedzy
Ważnym zagadnieniem definiującym współczesny etap globalizacji jest społeczeństwo oparte na wiedzy (knowledge-based society) , które w opinii W. Grudziewskiego i I. K. Hejduk, posiada zdolność przetwarzania, zrozumienia, nauczania, kreowania nowych wartości, projektowania komunikacji na podstawie wiedzy .
Charakterystyka społeczeństwa opartego na wiedzy wymaga jednak pewnego wprowadzenia w zakresie społeczeństwa informacyjnego. Główną ideą społeczeństwa informacyjnego jest przełom w obróbce informacyjnej, przechowywanie i transmisja przy wykorzystaniu aplikacji technologii informacyjnych (IT), które poprowadziły społeczeństwo w wirtualny obszar . Istota tej definicji jest o tyle ważna, iż społeczeństwa informacyjne mają się rozwijać ku społeczeństwom wiedzy . Oczywiście nie można zapomnieć o wspomnianej już cyberprzestrzeni, która stanowi „przejście” od społeczeństwa informacyjnego do społeczeństwa opartego na wiedzy. Cyberprzestrzeń to – destrukcja czasu i przestrzeni fizycznej; to mówiąc metaforycznie, środowisko bioelektroniczne, które zamieszkuje wiedza. I to właśnie jest przełomem cywilizacyjnym .
 Ciekawą charakterystykę rozwoju społeczeństwa opartego na wiedzy prezentuje U. Płowiec. Rozwój ten obejmuje: 1) kształtowanie społeczeństwa informacyjnego (określenie regulacyjnych ram prawnych dla informacji komunikacyjnej; zachęcanie do rozwoju technologii informacji komunikacyjnej; tworzenie warunków dla e-handlu; wspieranie europejskiego przywództwa w zakresie technologii dotyczących środków przenośnej komunikacji); 2) badania (ustalenie obszaru badań i innowacji; stymulowanie finansowania B+R do 3% PKB; uczynienie Europy atrakcyjną dla najzdolniejszych; promowanie nowych technologii); 3) edukację i kapitał ludzki (zmniejszenie do połowy liczby uczniów nie kontynuujących nauki po szkole podstawowej; dostosowanie edukacji i szkoleń do społeczeństwa wiedzy; rozwój ustawicznego kształcenia dla wszystkich; promowanie i ułatwianie mobilności ludności) .
Następnym elementem, na który należy zwrócić uwagę, dotyczy kwestii związanej z rolą technologii komunikacyjnych i informacyjnych, oraz ich wpływu na obszary gospodarcze  (rozumiane tu przez pryzmat obszarów wielkomiejskich i lokalnych) z wyeksponowaniem społeczności tam mieszkających. Akcentując rozwijanie się informacyjnych i komunikacyjnych technologii w celu „przezwyciężenia barier czasu i przestrzeni”, pewne grupa naukowców wyraża opinię, że obszary oddalone od dużych aglomeracji miejskich, są mniej nastawione na niekorzyści, w przyszłości spowodowane przez gospodarkę globalna. Stanowisko takie prezentują m.in. R. Parker i R. Hudson. Druga grupa naukowców nie zgadza się z tym poglądem twierdząc, że profity i wzrost możliwości w opartej na informacji gospodarce globalnej będą bardziej skupione na kosztach transakcji. Oznacza to, że wielkie miasta osiągną wyższą korzyść w wymiarze gospodarczym w porównaniu do pozostałych obszarów kraju. W takim rozumieniu, miasta będą opierały się przede wszystkim na rozmiarach i hierarchii, w obszarze których na czele będą umiejscowione - centrum miasta i dostęp do globalnej ekonomii. Stanowisko takie prezentują m.in. J. Gottman, S. Sasen i M. Castells. Jest i trzecia grupa, która wydaje się sięgać jeszcze dalej w analizie wpływu technologii komunikacyjnych na rozwój miasta. Twierdzą oni, że usieciowiona i aktywna gospodarczo globalna gospodarka ulegnie zdeterytorializowaniu, zaś źródła i moce produkcyjne będą przesuwane z geograficznych granic wyrażonych przez miasta do wielkich transnarodowych firm. Przedstawicielem takiego poglądu jest P. O’Brian .
 Kolejną postacią godną uwagi w prezentowanej analizie jest J. Rifkin. Jego zdaniem epoka społeczeństwa wiedzy jest równocześnie epoką końca pracy. Dawnego pracownika zamienił samozatrudniający się pracownik świadczący swe usługi dawnemu pracodawcy zwanemu teraz partnerem biznesowym . Oczywiście samozatrudniajacy się pracownik powinien być „podstawową jednostką” w przedsiębiorstwach inteligentnych, samouczących się, samoregulujących się oraz wirtualnych i zwinnych jak również przedsiębiorstwach sieciowych opartych na związkach technologicznych, funkcjonalnych organicznych i geograficznych, które zdaniem W. M. Grudziewskiego i I.K. Hejduk powinny być podstawą rozwoju gospodarki światowej w dobie globalizacji .
 Warto dodać, że w społeczeństwie opartym na wiedzy, wiedza jest przedmiotem rynkowego obrotu, towarem jak każdy inny. Oznacza to, że członek społeczeństwa opartego na wiedzy ma się nieustannie od urodzenia do śmierci uczyć, bo podczas nauki nabywa wiedzę, która w społeczeństwie wiedzy stanowi warunek sukcesu. Za wiedzę, która jest towarem trzeba jednak zapłacić. Jest to jednak towar szczególny, za który nie wystarczy wyłącznie zapłacić, ponieważ trzeba się jeszcze w pocie czoła napracować .
 Na zakończenie chciałabym zwrócić uwagę na jedną z najnowszych teorii socjologicznych, przez pryzmat której można analizować społeczeństwo oparte na wiedzy. Niemiecki socjolog Niklas Luhmann stworzył teorię systemu społecznego, w której odwołuje się on do osiągnięć cybernetyki, teorii informacji, kognitywistyki. Luhmann stwierdził, że społeczeństwo można opisać jako autopoietyczną sieć, w której nieustanne akty komunikacji między podmiotami stale odtwarzają społeczną całość. Całość ta ma właściwości systemu cybernetycznego, nastawionego na przetwarzanie informacji i, ze względu na refleksyjny charakter jego elementów, tworzenie znaczenia. Rozwój systemu polega na gęstnieniu komunikacji zarówno wewnątrzsieciowej, jak i interakcji z otoczeniem. Po przekroczeniu pewnego progu, gdy zdolność systemu do przetwarzania rosnącej ilości informacji wyczerpuje się, może nastąpić reorganizacja i „pochłonięcie” informacyjnej nadwyżki przez wyspecjalizowany podsystem. Podsystemami, jakie wykształciły się w toku rozwoju społecznych sieci są m.in. religia i nauka. Mają one swoją własną logikę rozwoju, a jednocześnie stanowią elementy większej sieci społecznej. Sieć niezdolna do wytworzenia takich podsystemów musi utracić spójność, nadmiernie gęste relacje prowadzą do chaotyzacji życia, osłabienia relacji, a w konsekwencji do rozpadu sieci .


5. Podsumowanie

Podsumowując uważam, iż udało nam się udowodnić, że gospodarka oparta na wiedzy i społeczeństwo oparte na wiedzy są determinantami globalizacji, jednak przy założeniu, że analizujemy okres od nastania ery Internetu. W związku z tym uważam, iż Internet zajmuje przełomowe znaczenie dla w procesie globalizacji. Chciałabym również zauważyć, iż elementem łączącym w sposób szczególny gospodarkę opartą na wiedzy oraz społeczeństwo oparte na wiedzy będzie pieniądz sieciowy. Mając na uwadze powyższe tezy i rozważania, artykuł chciałabym zakończyć propozycją następującego schematu.




Bibliografia:

1. Akerlof G. A., Behavioral Macroeconomics and Macroeconomic Behavior, “The American Economic Review” 2002, Vo. 92, No. 3.
2. Antonelli C., Localized Technological Change, New Information Technology and the Knowledge-Based Economy: The European Evidence, “Journal of Evolutionary Economics” 1998, Vol.8, Issue 2.
3. Antras P., Garciano L., Rossi – Hansberg E. A., Offshoring in a Knowledge Economy, “Harvard Institute of Economic Research Discussion Paper” 2005, No 2067.
4. Arnone M., Bandiera L., Monetary Policy, Monetary Areas, and Financial Development with Electronic Money, International Monetary Fund Working Paper, WP/04/122, July 2004.
5. Bendyk E., Antymatrix. Człowiek w labiryncie sieci, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2004.
6. Bhagwati J., In Defence of Globalization, Oxford University Press, New York 2004.
7. Biotech. America Out-Teched, „MIT’s Technology Review” 2005, Vol. 108, No. 6.
8. Bloom R, Wirtualny b@zar od jedwabnego szlaku po szlak elektroniczny, Wydawnictwo K.E. LIBER, Warszawa 2001
9. Bounfor A., Modeling intangibles: Transaction regimes versus community regimes [w:] Intellectual capital for communities : nations, regions, and cities, ed. A. Bounfor, L. Edvinsson, Elsevier Butterworth-Heinemann, Amsterdam-Boston 2005.
10. Capie F., Tsomocos D. P., Wood G., E-Barter Versus Fiat Money: Will Central Banks Survive?, Bank of England Working Paper No. 197, August 2003.
11. Castells M., The Rise of Network Society, Blackwell Publishing, Malden, Oxford - Carlton 2000.
12. Castells M, Galaktyka Internetu. Refleksje nad Internetem, biznesem i społeczeństwem, Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2003
13. Claessens J., Dem V., De Cock D., Preneel B., Vandewalle J., On the Security of Today’s On-line Electronic Banking Systems?, Computer Security and Industrial Cryptography (COSIC), Dept. of ElectricalEngineering – ESAT, K.U.Leuven, Kasteelpark Arenberg 10, B–3001Leuven–Heverlee, Belgium,27 december 2001.
14. Cooper R. N., A Half-Century of Development, Center of International Development at Harvard University, Working Paper No. 118, March 2005.
15. Corvoisier S., Gropp R., Contestability, Technology and Banking, European Central Bank, October 2001.
16. Cross R., Parker A., Sasson L., Networks in Knowledge Economy, Oxford University Press, Oxford 2003.
17. DeYoung R., Hunter W. C., Deregulation, the Internet, and the Competitive Viability of Large Banks and Community Banks, Paper prepared for: The Future of Banking, Greenwood Press, Quorum Books, Chicago 2002.
18. Dunning J. H., Regions, Globalization and the Knowledge Economy : The Issues Stated [w:] Regions, Globalozation and the Knowledge-Based Economy, ed. J. H. Dunning, Oxford University Press, Oxford 2002.
19. ECB, Monetary statistics, Luty 2006.
20. Garcia D. R., The Architecture of Global Networking Technologies [w:] Global networks, linked cities, ed. S. Sassen, Routledge - New York 2002.
21. E. Getka, Bankowość – wybrane zagadnienia, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2001.
22. Grossman G. M., Helpman E., Trade, Innovation and Growth, “The American Economic Review” 1990, Vol. 80, No. 2.
23. Grudzewski W, Hajduk I.K, Kreowanie systemów zarządzania wiedzą podstawą dla osiągania przewagi konkurencyjnej współczesnych przedsiębiorstw [w:] Przedsiębiorstwo przyszłości – wizja strategiczna, red. W. M. Grudzewski, I. K. Hejduk, Centrum Doradztwa i Inwestycji Difin, Warszawa 2002,
24. Hernández-Verme P., Huang H., Whinston A. B.,  Private Electronic Money, Fiat Money and the Micropayment Systems, Job Market Paper, November 2004.
25. Holthausen C., Monnet C., Money and Payments: A Modern Perspective, ECB Working Paper No. 245, July 2003.
26. Janowicz R, Klepacz R, Pieniądz elektroniczny na świecie. Istota i zastosowanie elektronicznej portmonetki, Biblioteka Menedżera i Bankowca, Warszawa 2002
27. Kabelac G., Cyber Money as a Medium of Exchange, Deutsche Bundesbank Working Paper No. 5/99, October 1999.
28. Kaliński J, Globalizacja w perspektywie historycznej [w:] E. Czarny (red.), Globalizacja od A do Z, Narodowy Bank Polski, Warszawa 2004
29. Kefis V. N., Spais G. S., Technology and Competitiveness in the Knowledge Society, IPTS Report, Vol. 58, 2001.
30. Kisiel M, Usługi banku w środowisku elektronicznym [w:] Innowacyjne usługi banku, red. D. Korenik, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006
31.  Kowalik-Bańczyk K, Internet a problematyka wspólnotowego prawa konkurencji, „Studia Europejskiej” 2005, nr 2
32. Krzysztofek K., Szczepański M., Zrozumieć rozwój. Od społeczeństw tradycyjnych do informacyjnych, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Śląsk 2005.
33. Milczarek D, Potencjał Unii Europejskiej w stosunkach międzynarodowych (część 2), ”Studia Europejskie” 2005, nr 2
34. Noll A. M., Internet Television: Definition and Prospects [w:] E. Noam, J. Groebl, D. Garbarg (ed.), Internet television, Lawrence Erlbaum Associates, Mahwah, New Jersey 2004.
35. Pangsy-Kania S, Międzynarodowy transfer technologii i wiedzy naukowo-technicznej [w:] Przemiany we współczesnej gospodarce światowej, red. E. Oziewicz, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2006
36. Piffaretti N., A Theoretical Approach To Electronic Money, Universite de Freibourg, Working Paper No. 302, February 1998.
37. Płowiec U, Kierunki działań przyjęte w Strategii Lizbońskiej [w:] Strategia Lizbońska a możliwości budowania gospodarki opartej na wiedzy w Polsce – wnioski i rekomendacje, red. E. Okoń - Horodyńska, K. Piechna, Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego, Warszawa 2005
38. Pool R., Esnayra J., Bioinformatics. Converting Data to Knowledge, National Academy Press, Washington D. C. 2003.
39. Roush W., Roamin’ Holiday, „MIT’s Technology Review” 2005, Vol. 108, No. 9.
40. Sachs J. D., End of Poverty. Economic Possibilities for Our Time, The Penguin Press, New York 2005.
41. Sassen S., States and Citizens in Context of Globalization, (part of the author's larger multi-year research project to be published as Denationalization: Economy and Polity in a Global Digital Age - Princeton University Press 2002), Cairo 2003.
42. Simmel G, Filozofia pieniądza, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 1997
43. Siwiński W., Międzynarodowe zróżnicowania rozwoju gospodarczego: fakty i teoria, „Ekonomista”2005, nr 6.
44. Skrzypczak Z, Pieniądz i system bankowy [w:] Makroekonomia, red. A. Z. Nowak, E. Krakowińska, Z. Skrzypczak, T. Zalega, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego, Warszawa 2002,
45.  Solarz J.K,  Uwarunkowania współczesnej bankowości [w:] Bankowość na świecie i w Polsce. Stan obecny i tendencje rozwojowe, Wydawnictwo OLYMPUS, Warszawa 2000/2001
46. Solarz J.K., Zarządzanie strategiczne w bankach, POLTEXT, Warszawa 1997
47. Stiglitz J. E., Globalization and its disconects, W.W. North & Company, New York 2003.
48. Stiglitz J. E., Markets and Development, NBER Working Paper Series, Working Paper No. 2961, May 1989.
49. Szcześ M,. Jakubiec S, Elektroniczne usługi finansowe - charakterystyka rynku, wyzwania i inicjatywy regulacyjne (stan na koniec 2001 r.), Materiały i Studia NBP, zeszyt nr 139, Warszawa 2002,
50. Tatnall A., Ostrio J., Visscher A., Information Technology and Educational Management in the Knowledge Society, Springer, Boston 2005;
51. The Future of the Public’s Health in the 21st Century. Institute of Medicine of the National Academies. The National Academies, Washington D. C. 2003.
52. Toffler A., Zmiana władzy, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2003.
53. Vickers J., Monetary Union and Economy Growth, National Bank of Belgium, Working Papers – Research Series, NBB Working Paper No.10 - May 2000.
54. Webster F., Theories of Information Society, Routledge, London – New York 1997.
55. Zacher L. W., O racjonalności technicznej i okołotechniczej. Na przełomie drugiego i trzeciego milenium [w:] Racjonalność myślenia, decydowanie i działanie, red. L. Zacher, Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego, Warszawa 2000.